قوانین والیبال چیست؟ راهنمای کامل قوانین والیبال از صفر تا حرفهای
قوانین والیبال چیست؟ راهنمای کامل قوانین والیبال از صفر تا حرفهای
والیبال یکی از محبوبترین ورزشهای تیمی دنیاست که در آن دو تیم در دو طرف یک تور قرار میگیرند و تلاش میکنند توپ را به زمین حریف برسانند، در حالی که از افتادن توپ در زمین خودشان جلوگیری میکنند. با وجود اینکه اصول اولیه والیبال ساده به نظر میرسد، قوانین مربوط به سرویس، چرخش بازیکنان، تعداد ضربات، خطاهای تور، لیبرو و نحوه امتیازگیری جزئیات زیادی دارد.
در این مقاله، قوانین والیبال را به زبان ساده و بهصورت کامل بررسی میکنیم تا اگر بازیکن، مربی، دانشآموز، علاقهمند به والیبال یا حتی تماشاگر مسابقات هستید، بتوانید قوانین اصلی این ورزش را بهخوبی یاد بگیرید.
این مطلب بر اساس قوانین رسمی والیبال FIVB در دوره ۲۰۲۵ تا ۲۰۲۸ تهیه شده است. در برخی رقابتهای سال ۲۰۲۶، FIVB تعدادی تغییر را بهصورت آزمایشی اجرا کرده است که ممکن است با مقررات عمومی متفاوت باشد.
والیبال چیست و هدف بازی چیست؟
والیبال ورزشی تیمی است که دو تیم در دو طرف یک زمین مستطیلی و یک تور قرار میگیرند. هدف اصلی هر تیم این است که توپ را از روی تور عبور داده و در زمین تیم مقابل فرود بیاورد یا حریف را مجبور به انجام خطا کند.
هر تیم در حالت عادی حداکثر سه ضربه فرصت دارد تا توپ را به سمت زمین حریف برگرداند. تماس دفاعی روی دفاع روی تور یا Block در والیبال سالنی جزو این سه ضربه محسوب نمیشود.
هر رالی با سرویس آغاز میشود و تیمی که برنده رالی شود، یک امتیاز دریافت میکند. اگر تیم دریافتکننده سرویس رالی را ببرد، علاوه بر کسب امتیاز، حق سرویس نیز به آن تیم منتقل شده و بازیکنان آن تیم یک جایگاه در جهت عقربههای ساعت میچرخند.
تعداد بازیکنان والیبال چند نفر است؟
در والیبال سالنی، هر تیم هنگام بازی ۶ بازیکن داخل زمین دارد.
بازیکنان در دو بخش اصلی زمین قرار میگیرند:
- ۳ بازیکن در منطقه جلو
- ۳ بازیکن در منطقه عقب
علاوه بر بازیکنان داخل زمین، تیم میتواند بازیکنان ذخیره و بازیکن لیبرو نیز داشته باشد. ترکیب و تعداد نفرات ثبتشده میتواند بر اساس مقررات مسابقه و رقابت متفاوت باشد.
بازیکنان تیم باید قبل از اجرای سرویس، ترتیب چرخش صحیح خود را حفظ کنند. پس از اجرای سرویس، بازیکنان میتوانند با توجه به تاکتیک تیمی حرکت کنند، اما قوانین مربوط به بازیکنان جلو و عقب همچنان باید رعایت شود.
امتیازگیری در والیبال چگونه است؟
والیبال امروزی از سیستم Rally Point یا امتیازگیری در هر رالی استفاده میکند.
یعنی فرقی نمیکند کدام تیم سرویس زده باشد؛ در هر رالی حتماً یکی از دو تیم یک امتیاز دریافت میکند.
تعداد امتیازات ستهای والیبال
در مسابقات استاندارد:
- ست اول تا چهارم: ۲۵ امتیاز
- ست پنجم: ۱۵ امتیاز
- برنده هر ست باید حداقل ۲ امتیاز اختلاف داشته باشد.
بنابراین اگر نتیجه یک ست ۲۴-۲۴ شود، بازی تا زمانی ادامه پیدا میکند که یکی از تیمها دو امتیاز بیشتر از حریف داشته باشد؛ برای مثال ۲۶-۲۴ یا ۲۷-۲۵.
در ست پنجم نیز همین قانون برقرار است؛ بنابراین نتیجه میتواند ۱۵-۱۳، ۱۶-۱۴، ۱۷-۱۵ و موارد مشابه باشد.
یک مسابقه والیبال چند ست دارد؟
مسابقات استاندارد والیبال به صورت بهترین از پنج ست برگزار میشوند.
یعنی تیمی که زودتر ۳ ست را ببرد، برنده مسابقه خواهد بود.
مثلاً:
- ۳-۰
- ۳-۱
- ۳-۲
همگی میتوانند نتیجه نهایی یک مسابقه باشند.
زمین والیبال چه ابعادی دارد؟
زمین استاندارد والیبال سالنی به شکل مستطیل است و ابعاد آن:
۱۸ متر طول × ۹ متر عرض
است.
خط وسط زمین، زمین را به دو قسمت مساوی تقسیم میکند و هر نیمه ۹×۹ متر است.
در هر طرف زمین، یک خط حمله وجود دارد که در فاصله ۳ متری از خط وسط قرار گرفته است. این خط، منطقه جلو و عقب زمین را از یکدیگر جدا میکند.
بازیکنان منطقه عقب برای اجرای حمله از بالای تور باید از پشت خط حمله جدا شده و پرش خود را از منطقه عقب انجام دهند.
ارتفاع تور والیبال چقدر است؟
ارتفاع استاندارد تور والیبال بر اساس جنسیت در مسابقات بزرگسالان متفاوت است:
| گروه | ارتفاع تور |
|---|---|
| مردان | ۲٫۴۳ متر |
| زنان | ۲٫۲۴ متر |
ارتفاع تور از مرکز زمین اندازهگیری میشود و باید در محدودههای تعیینشده توسط قوانین رسمی قرار داشته باشد.
قانون سرویس در والیبال
سرویس اولین ضربه هر رالی است و بازیکن باید توپ را از منطقه سرویس به سمت زمین حریف ارسال کند.
بازیکن سرویسزننده باید توپ را با دست یا بخشی از دست بزند و آن را از روی تور عبور دهد.
سرویس میتواند به شکلهای مختلف اجرا شود، از جمله:
- سرویس ساده از پایین
- سرویس از بالا
- سرویس شناور یا Float
- سرویس پرشی
- سرویس پرشی قدرتی
در والیبال مدرن، سرویس یکی از مهمترین بخشهای تاکتیکی بازی محسوب میشود.
آیا برخورد سرویس با تور خطاست؟
خیر.
اگر توپ هنگام سرویس به تور برخورد کند و طبق قوانین از تور عبور کرده و وارد زمین حریف شود، بازی ادامه پیدا میکند.
قانون چرخش بازیکنان در والیبال
یکی از مهمترین قوانین والیبال، Rotation یا چرخش بازیکنان است.
زمانی که تیم دریافتکننده رالی را برنده میشود، علاوه بر گرفتن امتیاز، حق سرویس نیز به آن تیم منتقل میشود و بازیکنان آن تیم یک موقعیت در جهت عقربههای ساعت میچرخند.
ترتیب موقعیتها به شکل زیر است:
۱ → ۶ → ۵ → ۴ → ۳ → ۲ → ۱
موقعیت شماره ۱ محل سرویس است.
پس از اجرای سرویس، بازیکنان میتوانند برای اجرای تاکتیکهای تیمی جابهجا شوند؛ اما در لحظهای که سرویس اجرا میشود، باید ترتیب قانونی خود را حفظ کرده باشند.
خطای چرخش چیست؟
اگر بازیکنان قبل از سرویس در موقعیت اشتباه قرار گرفته باشند، تیم مرتکب خطای چرخش یا Rotation Fault میشود.
در چنین شرایطی، امتیاز و حق سرویس طبق قوانین به تیم مقابل داده میشود.
قانون سه ضربه در والیبال
هر تیم معمولاً حداکثر ۳ تماس با توپ دارد تا توپ را به سمت زمین حریف بفرستد.
رایجترین الگوی حمله سه ضربهای این است:
دریافت → پاس → اسپک
مثلاً:
- بازیکن دریافتکننده توپ را دریافت میکند.
- پاسور توپ را برای مهاجم آماده میکند.
- مهاجم توپ را به سمت زمین حریف میزند.
اگر تیم قبل از برگرداندن توپ به زمین حریف، بیش از سه ضربه داشته باشد، خطا اعلام میشود.
آیا برخورد توپ با هر قسمت بدن مجاز است؟
در والیبال، توپ میتواند با قسمتهای مختلف بدن بازیکن تماس داشته باشد؛ اما توپ نباید گرفته، نگه داشته یا پرتاب شود.
بنابراین استفاده از:
- دست
- ساعد
- بازو
- سر
- پا
در شرایط قانونی میتواند مجاز باشد.
نکته مهم این است که تماس باید مطابق قوانین مربوط به نحوه بازی با توپ انجام شود و نباید حالت گرفتن یا پرتاب کردن توپ داشته باشد.
خطاهای مهم هنگام بازی با توپ
برخی از خطاهای رایج والیبال عبارتاند از:
چهار ضربه
اگر یک تیم قبل از عبور دادن توپ به زمین حریف، چهار بار با توپ تماس داشته باشد.
گرفتن یا پرتاب کردن توپ
توپ باید ضربه بخورد و نباید در دست بازیکن نگه داشته یا پرتاب شود.
دو ضربه متوالی
اگر یک بازیکن بهصورت غیرقانونی دو بار پشت سر هم با توپ تماس داشته باشد.
البته در برخی شرایط، مانند تماسهای مربوط به یک حرکت دفاعی یا برخی جزئیات اجرای پاس، تشخیص خطا به نحوه تماس و تفسیر داوری بستگی دارد.
قانون حمله و اسپک در والیبال
اسپک یکی از مهمترین حرکات تهاجمی والیبال است.
بازیکنان منطقه جلو میتوانند از نزدیک تور حمله کنند. بازیکن منطقه عقب نیز میتواند حمله انجام دهد، اما اگر توپ هنگام تماس کامل بالاتر از لبه بالایی تور باشد، باید پرش خود را از پشت خط حمله آغاز کرده باشد.
به همین دلیل، بازیکنان عقب نیز میتوانند در حملات موسوم به Back Row Attack شرکت کنند.
قانون دفاع روی تور یا Block
سه بازیکن منطقه جلو میتوانند برای جلوگیری از عبور توپ مهاجم حریف، دفاع روی تور انجام دهند.
هدف اصلی بلاک:
- متوقف کردن اسپک
- کاهش فضای حمله
- تغییر مسیر توپ
- ایجاد فرصت برای دفاع عقب زمین
است.
تماس توپ با بلاک در والیبال سالنی به عنوان یکی از سه ضربه تیم محسوب نمیشود؛ بنابراین تیم پس از یک بلاک موفق همچنان میتواند تا سه تماس دیگر با توپ داشته باشد.
آیا لمس تور خطا است؟
تماس بازیکن با تور در شرایط مشخصی میتواند خطا باشد، بهخصوص زمانی که بازیکن در جریان حرکت بازی با بخشهای مربوط به تور تماس غیرقانونی داشته باشد.
بنابراین صرف نزدیک شدن به تور یا پرش در کنار آن بهتنهایی به معنی خطا نیست؛ نوع تماس و تأثیر آن در جریان بازی اهمیت دارد.
قانون لیبرو در والیبال چیست؟
لیبرو (Libero) بازیکن تخصصی دفاعی است که معمولاً با لباس متفاوت از سایر بازیکنان وارد زمین میشود.
مهمترین وظایف لیبرو:
- دریافت سرویس
- دفاع عقب زمین
- پوشش حملات حریف
- کمک به حفظ توپ در رالی
لیبرو یک بازیکن تخصصی منطقه عقب محسوب میشود و محدودیتهایی نسبت به بازیکنان عادی دارد.
طبق قوانین، لیبرو نمیتواند:
- بلاک کند
- اقدام به بلاک کند
- به شکل قانونی به توپ حملهای بزند که توپ هنگام تماس کاملاً بالاتر از لبه بالایی تور باشد
- مانند بازیکنان عادی در منطقه جلو بازی کند.
همچنین اگر لیبرو در منطقه جلو با پاس پنجهای بالای سر توپ را ارسال کند، محدودیت خاصی برای حمله بعدی تیم ایجاد میشود.
لباس لیبرو چه تفاوتی دارد؟
لباس لیبرو باید از نظر رنگ یا طراحی با لباس سایر بازیکنان تیم تفاوت مشخص داشته باشد تا داور و تماشاگر بتوانند او را بهراحتی تشخیص دهند.
تعویض بازیکنان در والیبال
تعویض بازیکنان یکی از وقفههای رسمی بازی است.
طبق قوانین رسمی ۲۰۲۵ تا ۲۰۲۸، در حالت استاندارد هر تیم میتواند در هر ست حداکثر ۶ تعویض درخواست کند. همچنین قوانین مشخصی درباره ورود و خروج بازیکنان اصلی و ذخیره وجود دارد.
نکته مهم برای سال ۲۰۲۶: فدراسیون جهانی والیبال افزایش تعویضها از ۶ به ۸ تعویض در هر ست را بهصورت آزمایشی در برخی رقابتهای سال ۲۰۲۶ تصویب کرده است. این موضوع یک آزمون مقرراتی است و نباید آن را بهعنوان تغییر عمومی قوانین تمام مسابقات والیبال در نظر گرفت.
تایماوت در والیبال چند بار است؟
در قوانین استاندارد، هر تیم در هر ست میتواند حداکثر:
۲ تایماوت
درخواست کند.
مدت معمول هر تایماوت ۳۰ ثانیه است، هرچند مقررات برخی مسابقات رسمی میتواند با تأیید FIVB جزئیات متفاوتی داشته باشد.
توپ والیبال چه ویژگیهایی دارد؟
توپ استاندارد والیبال باید مشخصات تعیینشده در قوانین رسمی را داشته باشد.
توپ والیبال سالنی معمولاً کروی است و از مواد انعطافپذیر ساخته میشود. در مسابقات رسمی، مشخصات مربوط به وزن، محیط، فشار داخلی و یکنواختی توپ باید مطابق استانداردهای تعیینشده FIVB باشد.
طرحهای چندرنگ نیز در والیبال حرفهای بسیار رایج هستند و FIVB از توپهای چندرنگ در مسابقات بینالمللی استفاده میکند.
توپ داخل است یا خارج؟
یکی از وظایف مهم داوران و خطنگهدارها تشخیص In و Out است.
بهصورت کلی، اگر توپ با محدوده قانونی زمین تماس داشته باشد، توپ داخل محسوب میشود. بنابراین برخورد توپ با خط نیز میتواند به معنی داخل بودن توپ باشد.
اگر توپ کاملاً خارج از محدوده زمین فرود بیاید یا با یک شیء خارج از محدوده قانونی برخورد کند، توپ خارج محسوب میشود.
چه زمانی یک تیم امتیاز میگیرد؟
یک تیم میتواند به دلایل مختلف برنده رالی شود؛ برای مثال:
- توپ در زمین حریف فرود بیاید.
- حریف توپ را خارج بزند.
- حریف بیش از سه ضربه داشته باشد.
- حریف مرتکب خطای سرویس شود.
- حریف مرتکب خطای چرخش شود.
- بازیکن حریف مرتکب خطای تور شود.
- حریف قوانین مربوط به بازی با توپ را نقض کند.
در سیستم Rally Point، برنده رالی همیشه یک امتیاز دریافت میکند.
داوران والیبال چه وظایفی دارند؟
در مسابقات رسمی، داوران و عوامل مختلفی در کنترل مسابقه نقش دارند.
از جمله:
- داور اول
- داور دوم
- داوران خط
- منشی یا ثبتکننده مسابقه
- عوامل فنی مرتبط با مسابقه
داور اول مسئولیت اصلی کنترل مسابقه و تصمیمگیری نهایی در چارچوب وظایف خود را بر عهده دارد.
در مسابقات سطح بالا ممکن است از سیستمهای ویدئویی و Video Challenge نیز برای بررسی برخی صحنهها استفاده شود.
مهمترین خطاهای والیبال در یک نگاه
| خطا | توضیح |
|---|---|
| چهار ضربه | تیم بیش از سه تماس با توپ داشته باشد |
| نگه داشتن توپ | توپ گرفته یا پرتاب شود |
| خطای سرویس | اجرای سرویس برخلاف مقررات |
| خطای چرخش | بازیکنان در ترتیب قانونی قرار نداشته باشند |
| لمس غیرقانونی تور | تماس غیرمجاز با تور |
| حمله غیرقانونی بازیکن عقب | حمله از منطقه یا شرایط غیرمجاز |
| بلاک غیرقانونی | انجام بلاک برخلاف محدودیتهای بازیکن |
| عبور غیرقانونی از خط وسط | ورود غیرمجاز به زمین حریف |
| خطای لیبرو | انجام عملی که طبق مقررات برای لیبرو ممنوع است |
تفاوت والیبال سالنی و والیبال ساحلی
نباید قوانین والیبال سالنی را با والیبال ساحلی یکسان دانست.
در والیبال ساحلی:
- هر تیم ۲ بازیکن دارد.
- تعویض بازیکن وجود ندارد.
- مسابقه به صورت بهترین از سه ست برگزار میشود.
- دو ست اول تا ۲۱ امتیاز هستند.
- ست سوم تا ۱۵ امتیاز است.
- هر ست باید با اختلاف حداقل دو امتیاز به پایان برسد.
بنابراین اگر هدف شما یادگیری قوانین والیبال سالنی است، باید از قوانین مخصوص Indoor Volleyball استفاده کنید.
قوانین والیبال به زبان ساده
اگر بخواهیم تمام قوانین مهم والیبال را خیلی خلاصه کنیم، میتوان گفت:
- هر تیم ۶ بازیکن داخل زمین دارد.
- هدف، رساندن توپ به زمین حریف یا مجبور کردن حریف به خطا است.
- هر تیم حداکثر ۳ ضربه برای برگرداندن توپ دارد.
- هر رالی یک امتیاز دارد.
- چهار ست اول تا ۲۵ و ست پنجم تا ۱۵ امتیاز است.
- هر ست باید حداقل با ۲ امتیاز اختلاف برده شود.
- بازیکنان هنگام گرفتن حق سرویس باید در ترتیب چرخش صحیح قرار داشته باشند.
- بازیکنان عقب محدودیتهایی برای حمله و بلاک دارند.
- لیبرو بازیکن تخصصی دفاعی است و محدودیتهای خاصی دارد.
- سرویس باید از منطقه سرویس و مطابق قوانین اجرا شود.
- توپ باید ضربه بخورد و نباید گرفته یا پرتاب شود.
- خطاهای مختلف باعث پایان رالی و امتیاز برای حریف میشوند.
جمعبندی قوانین والیبال
یادگیری قوانین والیبال فقط به دانستن تعداد امتیازات یا تعداد بازیکنان محدود نمیشود. قوانین مربوط به چرخش، سرویس، سه ضربه، حمله بازیکنان عقب، بلاک، لیبرو، تعویضها و خطاهای مختلف، بخش مهمی از ساختار این ورزش را تشکیل میدهند.
قوانین رسمی فعلی FIVB برای دوره ۲۰۲۵ تا ۲۰۲۸ مرجع اصلی قوانین بینالمللی والیبال است. در عین حال، FIVB در سال ۲۰۲۶ برخی تغییرات را در تعدادی از مسابقات بهصورت آزمایشی اجرا کرده است؛ بنابراین برای مسابقات خاص باید مقررات همان رقابت را نیز بررسی کرد.
برای مطالعه دقیقتر، نسخه رسمی Official Volleyball Rules 2025–2028 منتشرشده توسط FIVB مرجع اصلی قوانین است.